POMIETÓW (Pumptow)

Województwo: zachodniopomorskie

Powiat: stargardzki

Gmina: Dolice

Niewielka wieś położona wśród pól i pastwisk w odległości 4 km na południowy zachód od Dolic. Słowiański źródłosłów nazwy „Pomptow” wskazuje na teren położony przy wodzie lub nad wodą i pozwala lokować osadę w późnym średniowieczu. W jej bezpośrednim sąsiedztwie istniało jezioro, które zostało osuszone w XIX wieku. Na kartach historii wieś Pometow pojawiła się dopiero w roku 1417. Dynamiczny rozwój miejscowości przypadł więc na lata kolonizacji tych ziem. Swoje dobra posiadały tu pomorskie rody rycerskie: von Wedel, von Schӧning, von Brӧcker, von Güntersberg, von Burghagen, von Blankensee, von Papstein. W końcu XIX wieku obszar przynależący do majątku wynosił 1148 ha. Spośród zabudowy wymieniano kościół, dwór sąsiadujący z niewielkim parkiem, folwarkiem, gorzelnią, mleczarnią i kuźnią, oraz dwojaki mieszkalne dla pracowników rolnych. Hodowano owce, bydło, trzodę chlewną i konie. Na początku XX wieku wieś zamieszkiwało 315 osób. Po roku 1945 na bazie znacjonalizowanego majątku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Mimo późniejszych przemian ustrojowych wieś Pomietów zachowała swój typowo rolniczy charakter.

Źródła

- 5 lutego 1491 roku doszło do zmiany plebana. Ustępującym był Thomas Teskendorp, obejmującym funkcję Markus Markel. Sam kościół określono w dokumencie mianem parafialnego. Przypuszcza się, że pierwsza świątynia w Pomietowie powstać mogła na początku lub w połowie XV wieku.

- Obecny kościół wzniesiono prawdopodobnie pod koniec XVI wieku.

- Budowę wieży - dzwonnicy datuje się na wiek XVII.

- Na początku XX wieku parafia Pomietów posiadała filię w Przywodzie.

- W roku 1912 malarz Franz Vögele ze Stargardu odnowił wnętrze oraz ambonę i ołtarz.

- Po zakończeniu II wojny światowej budynek kościelny znajdował się w dość dobrym stanie. Padł jednak ofiarą systemu komunistycznego. Na początku lat 50. XX wieku kościół został rozebrany przez młodzieżową organizację „Służba Polsce”. Pozostawione elementy konstrukcyjne stopniowo ulegały dalszej degradacji aż do całkowitej ruiny. Świątynia ta nie została odbudowana.

- Obecnie mieszkańcy podjęli działania zmierzające do odbudowy kościoła, między innymi oczyszczono teren kościelny i sam obiekt z roślinności.

Architektura

Kościół usytuowany został pośrodku wiejskiej zabudowy na kwadratowej parceli wydzielonej kamiennym murem. Otrzymał prosty salowy układ oparty na planie prostokąta (10,8 x 18,3 m). Nie wiadomo, kiedy dokładnie został przemurowany, prawdopodobnie po jakimś dziejowym kataklizmie. Nawarstwienie tej przebudowy widoczne jest dokładnie w postaci szwu murów w ścianie południowej i w przemurowanym licu elewacji zachodniej. Wtedy też prawdopodobnie dobudowano masywną przyporę przy narożniku południowo-wschodnim.

Wszystkie ściany wzniesiono z kamienia polnego ułożonego w nieregularne warstwy. Cegły użyto w ościeżach portali, okien i wnęk, w narożach ścian oraz w warstwach wyrównawczych. W wyniku przebudowy, pierwotny układ portali wejściowych i okien został zakłócony. Nowy portal usytuowano w północnej partii ściany zachodniej. Proste, szerokie, jednouskokowe ościeże, zamknięto łukiem odcinkowym. Od strony zewnętrznej był on prawdopodobnie flankowany profilowanymi lizenami, zwieńczonymi sterczynami. Po stronie wewnętrznej zachował się wmurowany w ościeże skobel zawiasu drzwiowego. Identyczny wykrój otrzymały okna o niskich dwuuskokowych ościeżach, nieco rozglifionych do wewnątrz i zaopatrzonych w skośne parapety.

Wnętrze kościoła było w całości tynkowane, zamknięte płaskim stropem belkowym. Niektóre z belek ozdobiono narożnym wałkiem sznurkowym.

Do zachodniej ściany kościoła przylegała niska dzwonnica o konstrukcji szkieletowej, szalowana z zewnątrz deskami. Charakterystyczne, nachylone do wnętrza ściany zamknięto włoskim hełmem. Na chorągiewce wiatrowskazu widniał rok postawienia - 1697.

Plac kościelny o planie wieloboku usytuowany został na niewielkim wyniesieniu i otoczony kamiennym murem z ceglanymi filarami bramnymi od północy, wschodu. Po stronie ulicy wiejskiej pełnił funkcję oporową. Tu też zachowały się szerokie granitowe schody. Wydzielona, zachodnia partia placu stanowiła kwaterę rodową dawnych właścicieli majątku. Zachował się pojedynczy kamienny obelisk w formie łacińskiego krzyża. Na pozostałym terenie zobaczyć można ślady nagrobków, a na rumowisku kamieni i cegieł wokół murów kościoła, pokruszone płyty nagrobne i elementy ogrodzeń.

W drugiej połowie XIX wieku, na południowym skraju wsi, przy drodze do Przywodzia założono nową nekropolię. Otrzymała plan prostokąta o powierzchni 0,27 ha z aleją lipową pośrodku, prowadzącą do kaplicy przedpogrzebowej (niezachowana) usytuowanej przy zachodniej granicy cmentarza. Na terenie nekropoli można jeszcze dostrzec destrukty nagrobków.

Wyposażenie (utracone).

- Ołtarz renesansowy w formie architektonicznej z rzeźbionymi postaciami umieszczonymi w głębokich niszach. W predelli scena Ostatniej Wieczerzy, w centrum Ukrzyżowanie, po bokach w niszach muszlowych dwaj aniołowie z narzędziami męki; w zwieńczeniu krwawiący Chrystus, obok niego Apostołowie Piotr i Paweł oraz dwaj wojownicy. Kolumny podtrzymujące konstrukcję i gzymsy pokryte były białą farbą olejną. Na cokole kolumn herby rodów von Bröcker i von Damnitzow wykonane z alabastru, w płaskorzeźbie.

- Ambona renesansowa z 1601 roku. Forma kielichowa wieloboczna wsparta na pojedynczym słupie. Płyciny rozczłonkowane gzymsami i kolumienkami z wielobarwną dekoracją i wypalanymi wstawkami intarsjowanymi. Kolumienki narożne ozdobione romboidalnymi intarsjami. W płycinach rzeźbione figury siedzących ewangelistów w obramieniu architektonicznym. Na kolumienkach i gzymsach rzeźbione anioły i putta. W pasie cokołowym, w wici roślinnej inkrustowane herby fundatorów z inskrypcją: BETIKE BROKER ANNA DAMNITZEN 1601. Siedzisko kaznodziei i schody ambony również ozdobione intarsjami. Na rozbudowanym wielobocznym baldachimie w inkrustowanych rzymskich kapitelach inskrypcja: IESVS CHRISTVS HERI ET HODIE ET IDEM IN SECVLA HEBAEO.

- Stalle fundatorów z motywami renesansowymi. Na drzwiach i nad drzwiami, te same zdobienia co na belkach stropu.

- Empora zachodnia również z elementami renesansowymi.

- Dzwon spiżowy tzw. Hosanna, odlany w roku 1566 w warsztacie Josta van Westena ze Stargardu na zlecenie braci von Bröckerów (Procker). Średnica 0.89 m. waga 450 kg. Korona sześcioramienna. Kabłąki bez zdobień. Na czapie dwa półwałki. W górnej części płaszcza fryz z przeplecionych wici roślinnych. Poniżej inskrypcja w minuskule późnogotyckiej, rozdzielona krzyżami maltańskimi i ujęta półwałkami: + hossanna + ick + hethe + iost van westen + anno + m + ccccc + lxvi + dominus + procker + yochim + procker + gebroder + tho + pumptho. Poniżej fryz arkadkowy z maswerkiem i kwiatonami oraz ornamentem sznurowym. W dolnej części płaszcza trzy półwałki. W okresie 1941–1943 został zdjęty i przewieziony do wojennej składnicy dzwonów w Hamburgu. Po 1945 roku przekazany do Landeskirchenamt w Hanowerze.

- Kielich i patena, wykonane z białego srebra. Kielich wewnątrz pozłacany z inskrypcją na gałce: IESVS. Podarowane w 1655 roku przez Erdmuth von Pirch, wdowę po dziekanie Matthiasie von Güntersbergu.

- Cztery cynowe lichtarze z XVII i XVIII wieku.

- Mosiężna misa chrzcielna z XIX wieku.

- Dzban chrzcielny, mosiężny z XIX wieku.

- Talerz na ofiarę z 1619 roku wykonany ze stopu ołowiu.

- Liczne medaliony heraldyczne malowane na szkle, w dużej części przechowywane w dworze, z napisami: Ewalt Bröker, patron tego kościoła, zmarł Anno 80; Jacob Platow zu Refelde; Caspar Fredehorne; Ernsth von Scheningh i inne, w większości z datą roczną 1566, którą można przyjąć również za rok budowy kościoła.

Aneks

Grobowce megalityczne usytuowane w kępie zadrzewienia śródpolnego, ok. 2 km na południowy zachód od wsi Pomietów. Dwa równoległe kamienne trapezy, długości ok. 70 m i szerokości ok. 10 m u podstawy. Wewnątrz trapezów znajdują się kwatery wydzielone mniejszymi kamieniami.

Architektura Pomorza