dodano: 2008-02-12 00:00:00 edycja: 2019-04-26 21:42:43 odsłon: 6145

STOLPE ( Stołpie nad Pianą )

Bundesland: Mecklenburg-Vorpommern
Landkreis: Ostvorpommern
(Ruina)

 

Niewielka osada o wczesnośredniowiecznym rodowodzie, położona na południowym brzegu Piany (rz. Peene), w miejscu krzyżowania się głównych szlaków handlowych (między innymi szlaku rzecznego, łączącego Demmin i Anklam), w odległości 5,5 km na zachód od Anklam. W XII wieku w miejscu tym funkcjonowała przeprawa przez rzekę z komorą celną oraz karczma. Wielce prawdopodobnym jest, że w roku 1128 osadę nawiedził biskup Otton, który podczas drugiej wyprawy misyjnej na Pomorze, właśnie rzeką odbyć mógł podróż z Dymina do Uznamia. Dokładnie siedem lat później, w roku 1135, na południowym brzegu Piany został zamordowany książę Warcisław I – pierwszy dynastyczny władca Pomorza Zachodniego. W miejscu śmierci i pochówku księcia, wzniesiony został niewielki kościółek - jedna z pierwszych murowanych świątyń Pomorza. Osiemnaście lat później Stołpie stało się miejscem jednej z pierwszych, biskupio-książęcych fundacji klasztornych na Pomorzu. Dynamiczny rozwój domeny klasztornej przerwany został po nastaniu na Pomorzu protestantyzmu. W klasztorze utworzono siedzibę domeny książęcej a dobra sekularyzowano. Podczas wojny trzydziestoletniej w klasztorze stacjonowały oddziały cesarskie. Po zawarciu pokoju westfalskiego Stolpe wraz ze znaczną częścią Pomorza przypadło Szwecji. W roku 1648 majątek otrzymał generał graf Steenbock. W ocalałych i wyremontowanych murach klasztoru urządził kilka pokoi mieszkalnych. Po roku 1720 w myśl postanowień pokoju sztokholmskiego, Stolpe przypadło Prusom. Dobra klasztorne weszły wtedy w skład domeny króla Fryderyka Wilhelma I. Pod koniec XVIII wieku część zabudowy była jeszcze w używaniu. Opuszczone obiekty ulegały jednak postępującej dewastacji. Materiał z rozebranych zabudowań klasztornych, użyty został wtórnie do wzniesienia dziewiętnastowiecznej zabudowy folwarcznej i dworu zlokalizowanych opodal. W połowie XIX wieku posiadłość przeszła na własność rodziny Bülow, która jednak z rzadka rezydowała w majątku a folwark zarządzany był przez dzierżawców bądź zarządców. Rodzina ta ufundowała w Stolpe nowy, neogotycki kościół, poświęconego pamięci księcia Warcisława. Wzniesiono go w 1893 roku na niewielkim wyniesieniu, niemal naprzeciwko dawnej zabudowy klasztornej.
Po bezdzietnej śmierci żony Zofii, Hans Bülow przekazał majątek adoptowanej siostrzenicy swej zmarłej małżonki – Urszuli von Maltzan. W roku 1926 Urszula Bülow-Maltzan poślubiła Kurta Stürkena – zamożnego mieszczanina z Hamburga. Odbyte w Göttingen gruntowne studia rolnicze, umożliwiły Kurtowi podźwignięcie zadłużonego majątku i pobudowanie wielu nowych budynków gospodarczych w Stolpe i pobliskim Neuhof. W czasie drugiej wojny światowej pod nieobecność męża, prowadzeniem majątku i wychowywaniem sześciorga dzieci zajmowała się Urszula Stürken. W kwietniu 1945 roku w obliczu zbliżającego się frontu rodzina uciekła do Hamburga. Po wojnie majątek skonfiskowały władze komunistyczne, tworząc w nim gospodarstwo rolne. W dworze urządzono pomieszczenia biurowe oraz internat dla studentów i uczniów odbywających praktyki w gospodarstwie. Po upadku muru berlińskiego, 3 stycznia 1990 roku, majątek odwiedził Kurt Stürken - syn byłych właścicieli z deklaracją wykupienia majątku. Wraz z zabudowaniami i dworem nabył również 150 hektarów lasów i łąk. 1 grudnia 1996 roku w odrestaurowanym dworze otwarty został hotel z restauracją GUTSHAUS STOLPE.

Źródła

- 3 maja 1153 roku, biskup pomorski Wojciech oraz książę Racibor I, podpisali akt fundacyjny klasztoru benedyktynów w Stołpiu nad Pianą, Hoogeweg 1925, s. 653 nn.
- Dokument fundacyjny precyzuje lokację w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła, wzniesionego w miejscu śmierci i pochówku księcia Warcisława I,Pommersches Urkundenbuch I, 43.
- Osiedli w Stołpiu zakonnicy, wywodzili się z magdeburskiego konwentu w Bergen, Hoogeweg H., Die Stifter und klöster, s. 654-655.
- Dokument z 1155-1156 roku wymienia istniejące już claustrum, Pommersches Urkundenbuch I, 45.
- Kościół miałby być wzniesiony w latach 1150-1180.
- Podjęcie wysiłku budowlanego możliwe było dzięki uposażeniu w dziesięcinę z ziemi groźwińskiej, nadaną klasztorowi przez biskupa Wojciecha, Pommersches Urkundenbuch I, 43.
- Przekaz z roku 1176 wspomina poświęcenie kaplicy o formie rotundy, poświęconej św. Janowi Chrzcicielowi, o nieznanym jak dotąd przeznaczeniu, Pommersches Urkundenbuch I, 71.
- W skład domeny zakonnej weszły wsie: Quilow, Polzin oraz inne, nieistniejące obecnie osady.
- W roku 1222 księżna Ingarda przekazała klasztorowi wieś Liepen.
- Z kolei Dobrosława, córka księcia Bogusława II w roku 1226 przekazała klasztorowi kilka dóbr.
- W roku 1304 benedyktyni ze Stołpia przyjęli obserwancję cysterską, a konwent stał się klasztorem macierzystym dla nowo założonych domów w Estonii: Kärkna (1305) i Padise (1319).
- Po roku 1534 sekularyzowany klasztor wszedł w skład domeny książąt wołogoskich. Od tego momentu rozpoczął się jego stopniowy upadek.

Architektura:

Wznoszona obok zakonnego claustrum świątynia, otrzymała formę trójnawowej bazyliki, pozbawionej transeptu, zamkniętej od wschodu prostokątnym chórem, a od zachodu masywem wieżowym. Długość obiektu dochodziła do 39 m, szerokość zaś osiągnęła blisko 13 m. Mury budowli posadowione na kamiennym fundamencie, wzniesiono z nieociosanych otoczaków polodowcowych łączonych zaprawą wapienną. Użycie w obramieniu portali i okien masywu wieżowego głazów nieznacznie przyciosanych, świadczyć może o dokładniejszym opracowaniu jedynie detalu architektonicznego.
Przeprowadzone w latach 1957-1960 w wąskim zakresie badania architektoniczne, pozwoliły określić jedynie plan kościoła zakonnego oraz zasięg i rozplanowanie claustrum .
Opracowany na podstawie zachowanych fundamentów rzut przyziemia świątyni, ukazuje ciekawe dysproporcje i anomalia w jej założeniu. Dotyczy to głównie prezbiterium, które wydaje się być wciągnięte (wchłonięte) przez korpus nawowy. Posiada ono grubsze mury i wyraźny, dwuprzęsłowy podział. Obecność masywnych gurtów międzyprzęsłowych, świadczyłoby o zamknięciu wnętrza sklepieniem kolebkowym. Zaskakujący jest również brak połączenia z nawami bocznymi w zachodnim przęśle prezbiterium. Być może w ten prosty sposób wyodrębniono dwie kaplice na przedłużeniu naw bocznych?
Nie mniej prawdopodobna jest inna hipoteza.
Źródła historyczne mówią o istnieniu w miejscu budowy klasztoru świątyni, wzniesionej w domniemanym miejscu śmierci i pochówku księcia Warcisława I. Świątynia ta musiałaby powstać w latach 1135-1153. Zapewne była to niewielka, murowana budowla, na tyle jednak godna, by stać się nekropolią władcy. W dokumencie z roku 1155 wymieniono powstające zabudowania claustrum nie wspominając ani słowem o kościele. Być może dlatego, że zakonnicy korzystali z istniejącej już świątyni memorialnej, którą dla większego uczczenia władcy włączono w plan mającej powstać bazyliki, jako jej prezbiterium.
Inny dokument z 1176 roku informuje o poświęceniu kaplicy-rotundy. Jej dokładna lokalizacja i przeznaczenie nie są znane. Prawdopodobnie była to jednak inna budowla o planie kolistym. Najbardziej przekonujące domysły, upatrują w niej zakonne baptysterium lub brunnenhaus - dom studzienny, zakładany z reguły przy południowym skrzydle wirydarza. Z powodu braku gruntownych badań archeologicznych sprawa zostaje otwarta.

Korpus nawowy podzielony był zapewne ścianami arkadowymi spoczywającymi na filarach z odmiennym podziałem przęseł. Wnętrze to zamknięte było prawdopodobnie stropem belkowanym lub otwartą więźbą i dachem dwuspadowym krytym dachówką. Fundamenty murów naw bocznych są węższe i pozbawione przypór. Ich brak świadczyłby o zamknięciu tych części budowli dachami pulpitowymi z otwartą więźbą dachowa. W ścianach znajdowały się symetrycznie rozstawione otwory okienne o wąskich, rozglifionych ościeżach, zamkniętych łukiem półokrągłym i skośnymi parapetami. Takie same okna, jak na układ bazylikowy przystało, znajdować się musiały w ścianach arkadowych nawy głównej.

Najbardziej monumentalnie prezentował się zachodni masyw wieżowy, nawiązujący stylistycznie do rozwiązań bazylikalnych i tak charakterystycznego na Pomorzu westwerku. Zachowane masywne przyziemie jest jedynym ocalałym reliktem całego założenia. Sala podwieżowa zamknięta jest sklepieniem kolebkowym i otwarta na nawy, trzema, półokrągłymi łukami arkadowymi. Po stronie zachodniej odpowiadają im trzy wąskie ona o identycznym wykroju. Podobne znajdowały się jeszcze w ścianie północnej i południowej.
Na wyższych kondygnacjach wieży znajdowały się dzwony. Zamknięcie masywu wieżowego pozostaje otwartą kwestią.

Wyposażenie:

Wyposażenie klasztoru uległo rozproszeniu lub zniszczeniu. Zachowały się jedynie.
- Dwa dzwony z XV wieku, przeniesione do pobliskiego kościoła w Medow.
- Osiem epitafiów (Votivscheiben), znajdujące się również w kościele w Medow.

Aneks

W bezpośrednim sąsiedztwie klasztoru znajduje się kaplica, służąca miejscowemu zborowi. Po wzniesieniu nowego kościoła zamieniono ją na dom pogrzebowy. Obecnie mieści się w niej niewielka ekspozycja historyczna.
W wieku XIX dalej na zachód, na niewielkiej wyniosłości terenu, wzniesiono nowy kościół memorialny poświęcony księciu Warcisławowi. Była to fundacja rodziny Bülow-Maltzan, których nekropolia znajduje się na przykościelnym cmentarzu.
Niespełna 1,5 km na zachód od Stolpe, na zjeździe z drogi Demmin-Anklam do miejscowości Grüttow, znajduje się sporych rozmiarów głaz pokutny z dobrze zachowanym reliefem, przedstawiającym krzyż łaciński i prawdopodobnie zakrzywiony sztylet. Niepotwierdzone źródłowo podania i legenda, utożsamiają to właśnie miejsce ze śmiercią księcia Warcisława. "Racibor jednakże bardzo starym był księciem i nieledwie już o drugim musiał myśleć świecie. Że zaś prawym, pobożnym był chrześcijaninem i chwałę Bożą oraz dobro pospolite miłował, widział przeto, iż wszędy plebanów brakowało oraz sług kościelnych, szkoły pośród Wendów źle się rozwijały, studia bowiem i religia w owych czasach niemal w całości były przy klasztorach; wiedział też dobrze, co mnisi u biskupa Wojciecha czynią. Za jego zatem radą oraz bratanków swych przyzwoleniem klasztor zakonu benedyktynów fundował w Stołpiu nad Pianą, w tym samym miejscu, gdzie brat jego, świętej pamięci Warcisław, został zasztyletowany, i bogatym go dochodem uposażywszy, zewsząd, głównie z Magdeburga, uczonych sprowadził mnichów, dał im za opata wielce sławnego i zręcznego męża, zwanego Rudingerem, i w roku 1151 klasztor biskupowi Wojciechowi z wielką paradą kazał poświę¬cić, na poświęcenie zaś swego zaprosił szwagra - polskiego księcia, i bratanków oraz najznamienitszych w kraju przy swym mając boku, dni osiem radował się i weselił, księciu zaś wiele okazał honorów oraz rzetelne dał mu podarki; obaj się tedy przed ostatnią drogą rado¬śnie i w przyjaźni rozstali. Albowiem Bolesław i Racibor bardzo byli starzy i zmarli niebawem, tak że więcej się już nie zobaczyli, a żaden z nich mniej lat nie miał niż osiemdziesiąt. Mnichom zaś przykazał Racibor, iżby ku wiecznej pamiątce jego brata Warcisława w klaszto¬rze owym Bogu służyli i młodzież dobrze tam wychowywali, by można jej potem ku Bożej użyć chwale i dobru pospolitemu; z czego widać, iż jakkolwiek klasztory w owym czasie już się w chrześcijaństwie nieco pogorszyły, jednakże, co się ich głównej tyczy działal¬ności, czyli chwalenia Boga i kształcenia młodzieży, szczególnie w Piśmie Świętym - to mnisi, jak widzimy, dobrze to robić umieli; w swych listach bowiem biskup Wojciech zowie ich kilkakroć cooperarios suos in verbo Dei, to jest współpracownikami w Słowie Bożym. I ku pomocy, chwale oraz utrwaleniu przekazał biskup temu klasztorowi całą dziesięcinę z ziemi groźwińskiej.

Kantzow T., Pomerania: Kronika Pomorska z XVI wieku, Szczecin 2005, t. I, s. 190-191.

 

Plan przyziemia kościoła klasztornego
Wnętrze sali ekspozycyjnej
kapilca od zachodu
Widok z kruchty wieżowej na nieistniejącą nawę
Kruchta wieżowa od północy
Kruchta wieżowa widziana od południa
Podstawa wieży od strony zachodniej
Podstawa wieży widziana od północy
Ukazany plan fundamentów kościoła


12 lutego 2008r. 26 kwietnia 2019r. 6145